Marktimperfecties
Wanneer de vrije markt het niet goed doet: marktmacht, externe effecten, asymmetrische informatie en publieke goederen, en hoe de overheid dat rechtzet.
1 Marktmacht en mededingingsbeleid
Je weet al uit de vorige hoofdstukken: het welvaartsoptimum wordt bereikt op een markt in volkomen concurrentie met vrije marktwerking. Daarvoor is één ding essentieel: er zijn veel producenten, en geen van hen kan in zijn eentje de markt beïnvloeden.
Marktmacht ontstaat wanneer een onderneming voldoende groot is om de marktprijs te beïnvloeden. De ondernemer is dan (min of meer) een prijszetter. Dat komt voor bij de niet-competitieve marktvormen: monopolie, oligopolie en monopolistische concurrentie.
Er zijn maar weinig aanbieders, of één heel grote.
De Europese en Belgische overheden treden hiertegen op met een gepast mededingingsbeleid. Ze verbieden vier zaken, telkens als ze nadelig zijn voor de consument.
2.1 Externaliteiten: positieve en negatieve externe effecten
Vanaf hier gaat het over marktfalen. Zelfs in een competitieve, vrije markt brengt het marktmechanisme een marktevenwicht tot stand dat onvoldoende rekening houdt met de neveneffecten die ontstaan door de productie of de consumptie van een goed.
Externe effecten of externaliteiten hebben een rechtstreekse weerslag op het welzijn van de betrokken stakeholders, zonder dat dat wordt vergoed. Stel: je buren geven elke zaterdag een tuinfeest tot drie uur 's nachts. Jij slaapt slecht, maar niemand betaalt jou daarvoor. Dat is een extern effect.
- Stakeholders zijn alle betrokkenen bij een onderneming.
- Binnen de onderneming: aandeelhouders, personeel, directie.
- Rond de onderneming: klanten, leveranciers, concurrentie, financiële instellingen, overheid, buurtbewoners, milieuorganisaties ...
- Het welzijn van de betrokkenen neemt af.
- Ze zorgen voor externe kosten.
- Kost voor de waterzuivering na een vervuilende productie.
- Medische kosten van personeelsleden die lijden onder de stress van het werk.
- Verwerkingskosten voor het ophalen en recycleren van gebruikte batterijen.
- Het welzijn van de betrokkenen neemt toe.
- Ze zorgen voor externe baten.
- Boomkwekerijen zorgen voor een betere luchtkwaliteit.
- Imkers zorgen bij de productie van honing voor de bestuiving van de gewassen in de buurt.
- Sportcentra stimuleren mensen om te sporten en zorgen zo voor een meer gezonde en ontspannen bevolking.
Het niet verrekenen van deze externe kosten en baten in de marktprijs is een vorm van marktfalen: het evenwicht dat de vrije markt bereikt, is op maatschappelijk vlak niet de meest optimale situatie.
3Voorbeeld: de markt van personenwagens
De prijs van de wagen (PE) omvat alleen de productiekosten van de wagen, en niet de kosten of baten van de bijbehorende externe effecten. En die zijn er genoeg, zowel negatieve als positieve.
- luchtvervuiling
- broeikaseffect en klimaatopwarming
- lawaaihinder
- lichtpollutie
- files
- ongevallen met lichamelijke en materiële schade
- stress en verkeersagressie
- zwerfafval
- meer vervoersmogelijkheden
- tewerkstelling in de auto-industrie, wegenbouw ...
- meer toerisme
- Door de externe kosten zou de prijs van de personenwagen hoger moeten, zodat ook die kosten gedekt worden.
- De externe baten zouden daarentegen tot een prijsverlaging moeten leiden.
4Oplossingen voor marktfalen door externaliteiten: het overzicht
Wanneer externe effecten optreden en de marktwerking faalt, speelt de overheid een belangrijke rol. Ze kan interventies doen die de omvang en samenstelling van de productie corrigeren. Zo zet ze de middelen die ze heeft zo efficiënt mogelijk in om een optimale welvaart te bekomen, ook als er marktfalen is. Dat heet het allocatief overheidsbeleid. Daarnaast kan ook de bevolking zelf corrigerend handelen.
- Pigouviaanse heffing
- normen en sancties
- verhandelbare emissierechten
- verbod
- subsidie
- octrooi (= patent)
Onder beide kolommen staat in het schema van het boek nog één oplossing: maatschappelijke projecten. Die komen niet van de overheid alleen, maar ook van de bevolking zelf.
5Pigouviaanse heffing (en de subsidie als spiegelbeeld)
Een klassieke aanbodcurve toont enkel de private marginale kosten van de producenten. De maatschappelijke kost van de productie, zoals geluidshinder of vervuiling, brengen producenten niet spontaan in rekening. Die kost wordt dus doorgeschoven naar anderen.
maatschappelijke marginale kosten = private marginale kosten + externe kosten
- Ap = de oorspronkelijke aanbodcurve: enkel de private marginale kosten van de producenten.
- Am = de maatschappelijke marginale kostencurve: private marginale kosten én externe kosten.
- De verticale afstand tussen Ap en Am = de Pigouviaanse heffing.
De oorspronkelijke aanbodcurve Ap houdt enkel rekening met de private marginale kosten. Er worden 22 000 personenwagens verkocht aan € 21 000,00.
Analoog bij positieve externe effecten: de overheid kan een kostprijsverlagende subsidie toestaan. Daardoor verschuift de aanbodcurve naar rechts: er wordt meer verhandeld aan een lagere prijs.
- Bij negatieve externe effecten.
- Internaliseert de externe kosten.
- Aanbodcurve verschuift naar links.
- Prijs stijgt, hoeveelheid daalt.
- Bij positieve externe effecten.
- Beloont de externe baten.
- Aanbodcurve verschuift naar rechts.
- Prijs daalt, hoeveelheid stijgt.
De heffing is genoemd naar Arthur Cecil Pigou (1877–1959), een Britse econoom uit de welvaartseconomie. Hij is de 'vader' van de hedendaagse milieuheffingen.
6Normen en sancties, verhandelbare vergunningen
Normen en sancties: de overheid kan normen opleggen en ondernemingen beboeten die zich daar niet aan houden.
Verhandelbare vergunningen: bij schadelijke uitstoot kan de overheid een emissieplafond opleggen. De productie van goederen gaat vaak gepaard met CO2-uitstoot. Om die te beperken, kent de overheid emissierechten toe aan de betrokken ondernemingen. Die rechten laten een welbepaalde uitstoot toe, tot aan het emissieplafond. Niet-gebruikte emissierechten kunnen verhandeld worden.
- Huidige emissie ligt onder het emissieplafond.
- Heeft dus emissierechten over.
- Verkoopt die rechten en krijgt er geld voor.
- Huidige emissie ligt boven het emissieplafond.
- Heeft emissierechten te kort.
- Koopt rechten van A en betaalt ervoor.
7Verbieden en stimuleren, maatschappelijke projecten
Verbieden: in meer extreme gevallen kiest de overheid voor een verbod voor producenten of consumenten. Voorbeelden uit het boek: de productie van drugs en de consumptie van alcohol bij jongeren.
Stimuleren: omgekeerd kan de overheid de ontwikkeling of de productie van een product stimuleren door er een octrooi of patent voor toe te kennen. De onderneming heeft dan het alleenrecht om dat product te produceren en te verkopen, voor een bepaalde periode en regio. Zo krijgt ze de kans om de kosten voor onderzoek en ontwikkeling terug te verdienen.
Maatschappelijke projecten: ook de bevolking kan helpen om de externe kosten te verminderen. Sensibiliseringscampagnes, het onderwijs of verenigingen kunnen mensen bewust maken van hun ongepast gedrag en hen ertoe aanzetten dat bij te sturen.
2.2 Asymmetrische informatie
Bij een transactie is er sprake van asymmetrische informatie wanneer de ene partij over meer informatie beschikt dan de andere partij. De markt is dan onvoldoende transparant en dat kan misbruik in de hand werken. Het marktmechanisme wordt verstoord.
Asymmetrische informatie zorgt ook voor extra transactiekosten: een van de partijen moet veel moeite en onderzoek doen om de informatieachterstand weg te werken. Denk aan een tweedehands gsm kopen via een app: jij weet niet hoe goed de batterij nog is, de verkoper wel.
- Voorbeeld uit het boek: tweedehandswagens. De koper is wellicht niet op de hoogte van alle relevante informatie. Daardoor kan hij een te hoge prijs betalen voor een kwalitatief minderwaardige wagen.
- Wettelijke verplichting 1: de verkoper moet de koper een Car-Pass overhandigen. Die toont de kilometerstand van de wagen op verschillende tijdstippen.
- Wettelijke verplichting 2: de wagen moet gekeurd worden vooraleer hij wordt ingeschreven op naam van de nieuwe eigenaar.
- Nadeel: deze verplichtingen brengen ook extra kosten met zich mee.
Asymmetrische informatie werkt bovendien averechtse selectie in de hand: dat is het proces waarbij de slechte transacties de goede verdrijven.
Hij heeft niet genoeg informatie en verwacht dat het goed minder kwalitatief is dan de verkoper doet voorkomen.
Oplossing: de informatieachterstand wegwerken. Door garanties te geven of kwaliteitscertificaten af te leveren, kunnen verkopers het vertrouwen van de kopers winnen.
Drie economen kregen in 2001 de Nobelprijs voor hun werk over asymmetrische informatie: George Akerlof, Michael Spence en Joseph Stiglitz. Akerlof schreef het artikel The Market for Lemons: 'lemons' zijn tweedehandsauto's van minderwaardige kwaliteit.
2.3 Publieke goederen
Private goederen hebben twee kenmerken: ze zijn exclusief en rivaliserend.
- Consumenten die niet betalen, worden uitgesloten van de consumptie van dat goed.
- Geen ticket, geen concert.
- Het gebruik door de ene persoon zorgt ervoor dat een andere persoon datzelfde goed niet meer kan gebruiken.
- Het pakje friet dat jij opeet, kan je vriendin niet meer opeten.
Daarnaast zijn er goederen die nodig zijn voor een groot aantal mensen of een ganse gemeenschap, zoals busvervoer of een dijk. Voor privéondernemingen is het niet altijd rendabel om die aan te bieden, bv. busvervoer in dunbevolkte regio's. Ook dat is een vorm van marktfalen. Toch moeten die goederen en diensten beschikbaar zijn voor iedereen. Daarom biedt de overheid publieke of collectieve goederen aan.
- Zuiver publieke goederen zijn niet exclusief (niet-uitsluitbaar) en niet-rivaliserend. Ze worden gratis ter beschikking gesteld aan de ganse bevolking. De financiering gebeurt met belastinggeld.
- Quasipublieke goederen hebben slechts één van beide kenmerken van zuiver publieke goederen: ofwel niet-uitsluitbaar (en wel rivaliserend), ofwel niet-rivaliserend (en wel uitsluitbaar). De financiering gebeurt gedeeltelijk met belastinggelden; daarnaast betaalt de gebruiker een deel van de kostprijs.
Bv. ik gebruik de veiligheid van een dijk.
Het vrijbuitersprobleem ontstaat dus wanneer mensen gebruik maken van een goed zonder ervoor te betalen en niet kunnen worden uitgesloten. Publieke goederen zijn daar de oplossing voor.
2.3 Gemeenschappelijke bronnen
Niet enkel publieke goederen zijn niet-uitsluitbaar. Ook gemeenschappelijke bronnen zijn vaak niet-uitsluitbaar en ze kunnen uitgeput raken. Denk aan de vis in de zee: iedereen kan erbij, maar als iedereen zoveel mogelijk vangt, is de zee op een dag leeg.
In zulke gevallen is het nodig dat verschillende overheden dit samen beheren en initiatieven nemen om uitputting of negatieve externe effecten te vermijden. Dat is een 'polycentrisch beheer'.
- Niet-uitsluitbaar.
- Niet-rivaliserend: jouw gebruik neemt niets weg van een ander.
- Probleem: het vrijbuitersprobleem.
- Oplossing: de overheid zorgt voor het goed en betaalt met belastingen.
- Vaak niet-uitsluitbaar.
- Kan uitgeput raken.
- Probleem: uitputting (bv. overbevissing).
- Oplossing: overheden beheren het samen (polycentrisch beheer).
Elinor Ostrom (1933–2012) kreeg in 2009 een Nobelprijs voor haar onderzoek naar zulke 'commons'. Economen dachten lang dat gemeenschappelijk gebruik automatisch tot overmatig gebruik en uitputting leidt. Zij zag dat de bevolkingsgroepen die ze onderzocht dat probleem onderling hadden opgelost.
11Overzicht: welke marktimperfectie is dit, en wat doe je eraan?
Deze tabel zet elke marktimperfectie op een rij: de oorzaak, het gevolg en hoe je ze corrigeert. Leer ze zo goed dat je ze kunt naschrijven.
Prijsafspraken, een reus die concurrenten wegdrukt, een grote overname, steun van de overheid aan één onderneming: dat is marktmacht. Oplossing: mededingingsbeleid.
12Synthese: het hele hoofdstuk in één beeld
De Synthese van het boek stelt bij elke marktimperfectie twee vragen: wat is de oorzaak, en hoe corrigeren?
- MarktimperfectiesHoe verstoren marktmacht en marktfalen de marktwerking?
- Marktmacht
- Beperkt aantal producentenZe drukken op de marktprijs: welvaartsverlies.
- MededingingsbeleidBelgische en Europese overheid
- Kartels
- Misbruik van machtspositie
- Te grote ondernemingen en overnames
- Staatssteun
- Externe effectenMarktfalen: niet verrekend in de marktprijs.
- Negatief: externe kosten
- Pigouviaanse heffingInternaliseert: Ap schuift naar Am.
- Normen en sancties
- Verhandelbare emissierechten
- Verbod
- Positief: externe baten
- Subsidies
- Octrooi (= patent)
- Maatschappelijke projectenBij beide soorten.
- Asymmetrische informatieDe ene partij weet meer dan de andere.
- Gevolgen
- Misbruik
- Extra transactiekosten
- Averechtse selectie
- Garanties en certificatenInformatieachterstand wegwerken.
- Publieke goederen
- Uitsluitbaar? Rivaliserend?
- Private goederen
- Quasipublieke goederenBv. tolweg, bankje in het park.
- Zuiver publieke goederenBv. fietspaden.
- VrijbuitersprobleemIk kan niet uitgesloten worden: waarom zou ik betalen?
- Overheid zorgt voor het goedFinanciering via belastingen.
- Gemeenschappelijke bronnen
- Kunnen uitgeput raken
- Overheden beheren samenPolycentrisch beheer, bv. EU-visquota.
Nog niet klaar? Je kan altijd terugkomen.