Prijsvorming bij volkomen concurrentie
Hoe vraag en aanbod samen de prijs bepalen, hoe sterk ze op een prijswijziging reageren en hoeveel welvaart de markt oplevert.
1 Kenmerken van de markt
Op een markt met volkomen concurrentie zijn er geen factoren die de concurrentie verstoren. Je herkent zo een markt aan vier kenmerken. Onthoud ook de vier criteria waar ze bij horen: in de volgende hoofdstukken toets je elke marktvorm (monopolie, oligopolie …) aan dezelfde vier.
In de realiteit wordt nooit aan alle kenmerken voldaan. Er zijn altijd kleine productverschillen, of vragers en/of aanbieders die niet op de hoogte zijn van alle voorwaarden die gelden op de markt.
Enkele markten benaderen de volkomen concurrentie wel:
- de markt van een bepaalde munt of een bepaald aandeel;
- sommige land- en tuinbouwmarkten.
Daarom werkt het boek met de kersenmarkt: een kers van de ene teler is zo goed als dezelfde als die van een andere, er zijn veel telers en veel kopers.
2.1 Marktevenwicht en -onevenwicht
Hoeveel de producenten verkopen en tegen welke prijs, wordt bepaald door het spel van vraag en aanbod, ook wel "de wet van vraag en aanbod" genoemd. Door dat samenspel komt er een evenwichtsprijs tot stand, waarbij de gevraagde en de aangeboden hoeveelheid gelijk zijn: de evenwichtshoeveelheid. Dat is het marktevenwicht.
- Toont het verband tussen de gevraagde hoeveelheden (QV) van een product bij verschillende prijzen (P).
- Negatief verband: hoe hoger de prijs, hoe minder consumenten bereid zijn aan te kopen.
- P stijgt → QV daalt. P daalt → QV stijgt.
- De curve verloopt dalend.
- Toont het verband tussen de aangeboden hoeveelheden (QA) van een product bij verschillende prijzen (P).
- Positief verband: hoe hoger de prijs, hoe meer producenten bereid zijn aan te bieden.
- P stijgt → QA stijgt. P daalt → QA daalt.
- De curve verloopt stijgend.
Het voorbeeld dat het hele hoofdstuk terugkomt is de kersenmarkt. We veronderstellen dat ze voldoet aan alle voorwaarden van volkomen concurrentie. Elke curve heeft een voorschrift: de rekenregel waarmee je bij elke prijs de hoeveelheid uitrekent.
QV = -0,4P + 5,8 QA = 0,2P - 0,2
- QV = gevraagde hoeveelheid kersen (in ton)
- QA = aangeboden hoeveelheid kersen (in ton)
- P = prijs per kg (in euro)
De hoeveelheid Q komt op de horizontale as (in ton), de prijs P op de verticale as (in euro per kg). Dat is in de economie altijd zo.
Het marktmechanisme
Staat de prijs niet op de evenwichtsprijs, dan is de markt niet in evenwicht: er is een overschot. Het marktmechanisme zorgt dan voor een automatische aanpassing van de prijs, tot de markt opnieuw in evenwicht is. Zo worden overschotten automatisch weggewerkt.
- De prijs ligt boven de evenwichtsprijs.
- QA is groter dan QV: er blijft product liggen.
- Het marktmechanisme zorgt voor een prijsdaling.
- Producenten bieden minder aan, consumenten zijn bereid meer te consumeren.
- Op termijn bereikt de markt weer het marktevenwicht.
- De prijs ligt onder de evenwichtsprijs.
- QV is groter dan QA: er is te weinig product.
- Het marktmechanisme zorgt voor een prijsstijging.
- Producenten bieden meer aan, consumenten zijn minder bereid te consumeren.
- Op termijn bereikt de markt weer het marktevenwicht.
2.2 Verschuiving op de vraagcurve
De vraagcurve toont de gevraagde hoeveelheid bij verschillende prijzen. Een prijswijziging zorgt dus voor een verschuiving op dezelfde vraagcurve, naar een ander punt van die curve. De vraagcurve zelf verschuift dan niet.
Voorbeeld uit het boek: als de prijs van kersen afneemt van € 12,00 naar € 9,00, neemt de gevraagde hoeveelheid toe van 1 ton tot 2,2 ton kersen. Dat is een verschuiving op dezelfde vraagcurve.
2.3 Verschuiving van de vraagcurve
Naast de prijs zijn er verschillende andere factoren, zoals het inkomen, die ook een invloed hebben op de gevraagde hoeveelheid. Als een van die factoren wijzigt, wordt bij elke prijs meer of minder gevraagd. De vraagcurve zelf verschuift dan:
- naar rechts = toename van de vraag: de betalingsbereidheid van de consumenten neemt toe;
- naar links = afname van de vraag: de betalingsbereidheid van de consumenten neemt af.
- Een soortgelijk product: het kan het andere vervangen.
- Wordt het substitutiegoed duurder, dan stappen mensen over: de vraag naar jouw product stijgt (curve naar rechts).
- Bv. wordt cola van het ene merk duurder, dan kopen meer mensen het andere merk.
- Producten die samen een geheel vormen: je gebruikt ze samen.
- Wordt het complementaire goed duurder, dan koop je ook minder van het andere: de vraag daalt (curve naar links).
- Bv. wordt een spelconsole duurder, dan worden er ook minder games gekocht.
Uitgewerkt voorbeeld: de voorkeur voor kersen neemt toe
Door een toename in de voorkeur voor kersen worden er bij elke prijs 600 kg meer kersen geconsumeerd. Het voorschrift van de aanbodcurve (QA) wijzigt niet.
600 kg = 0,6 ton. Bij elke prijs komt er 0,6 bij:
QV0 = -0,4P + 5,8 wordt QV1 = -0,4P + 6,4
2.4 Verschuiving op de aanbodcurve
De aanbodcurve toont de aangeboden hoeveelheid bij verschillende prijzen. Een prijswijziging zorgt voor een verschuiving langs dezelfde aanbodcurve, naar een ander punt van die curve. De aanbodcurve zelf verschuift dan niet.
Voorbeeld uit het boek: als de prijs van kersen afneemt van € 12,00 naar € 9,00, neemt de aangeboden hoeveelheid af van 2,2 ton tot 1,6 ton kersen. Dat is een verschuiving op dezelfde aanbodcurve.
2.5 Verschuiving van de aanbodcurve
Behalve de prijs zijn er verschillende andere factoren die ook een invloed hebben op de aangeboden hoeveelheid. Als een van die factoren wijzigt, wordt er bij elke prijs meer of minder aangeboden. De aanbodcurve zelf verschuift dan:
- naar rechts = toename van het aanbod: de bereidheid tot produceren neemt toe;
- naar links = afname van het aanbod: de bereidheid tot produceren neemt af.
Uitgewerkt voorbeeld: een mislukte oogst
Door een mislukte oogst neemt de aangeboden hoeveelheid af met 25 %. Het voorschrift van de vraagcurve (QV) wijzigt niet.
Er blijft bij elke prijs 75 % van het aanbod over: 0,75 × (0,2P - 0,2).
QA0 = 0,2P - 0,2 wordt QA1 = 0,15P - 0,15
Waarom kantelt de curve hier in plaats van evenwijdig op te schuiven? Omdat er bij elke prijs 25 % af gaat: bij een hoge prijs is dat meer ton dan bij een lage prijs. Het boek noemt dit daarom een verschuiving (rotatie) naar links.
3.1 Prijselasticiteit van de vraag
De vraagcurve verloopt dalend: een prijsstijging zorgt voor een afname van de gevraagde hoeveelheid, een prijsdaling voor een toename. Maar hoe sterk reageert die hoeveelheid? Dat meet de prijselasticiteit van de vraag: de mate waarin de gevraagde hoeveelheid wijzigt als reactie op een prijswijziging.
- De gevraagde hoeveelheid reageert sterk in verhouding tot de prijswijziging.
- Bv. een merk frisdrank wordt duurder en veel mensen kopen meteen een ander merk.
- De wijziging van de gevraagde hoeveelheid is kleiner dan de mate waarin de prijs wijzigt.
- Bv. brood wordt duurder, maar mensen kopen bijna evenveel brood.
|εV| = | ((QV1 - QV0) / QV0) / ((P1 - P0) / P0) |
- In woorden: procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid (het gevolg, in de teller) gedeeld door de procentuele verandering van de prijs (de oorzaak, in de noemer).
- QV0 = gevraagde hoeveelheid bij de oude prijs, QV1 = gevraagde hoeveelheid bij de nieuwe prijs
- P0 = oude prijs, P1 = nieuwe prijs
- De rechte strepen betekenen absolute waarde: je laat het minteken weg.
- In je boek staat de V bovenaan de ε en hangt er nog een kleine p (van prijs) onderaan. Hier schrijven we kortweg εV.
Waarom die absolute waarde? Omdat er een negatief verband is tussen de prijs en de gevraagde hoeveelheid, is de uitkomst van de breuk ook negatief. Door de absolute waarde te nemen, krijg je een positieve uitkomst, die je makkelijker kunt interpreteren.
QV = -0,4P + 5,8
- P0 = € 10,00 per kg → QV0 = 1,8 ton = 1 800 kg
- P1 = € 12,00 per kg → QV1 = 1 ton = 1 000 kg
De elasticiteit bepaalt de helling
De prijselasticiteit van de vraag bepaalt de helling van de vraagcurve.
- Bij een prijsinelastische vraag heeft een prijswijziging (verticale as) een relatief kleine hoeveelheidswijziging (horizontale as) als gevolg. De vraagcurve is dan steil.
- Bij een prijselastische vraag heeft een prijswijziging grote gevolgen voor de gevraagde hoeveelheid. De vraagcurve is dan vlak.
- Een perfect prijsinelastische vraagcurve ligt verticaal, een perfect prijselastische vraagcurve horizontaal.
3.2 Factoren die de prijselasticiteit van de vraag bepalen
Of de vraag naar een product prijselastisch of prijsinelastisch is, hangt af van vijf factoren.
3.3 Prijselasticiteit van het aanbod
De prijselasticiteit van het aanbod meet de mate waarin de aangeboden hoeveelheid wijzigt (of kan wijzigen) als reactie op een prijswijziging.
- Reageert de aangeboden hoeveelheid sterk in verhouding tot de prijswijziging, dan is het aanbod prijselastisch.
- Is de wijziging van de aangeboden hoeveelheid kleiner dan de mate waarin de prijs wijzigt, dan is het aanbod prijsongevoelig of prijsinelastisch.
εA = ((QA1 - QA0) / QA0) / ((P1 - P0) / P0)
- In woorden: procentuele verandering van de aangeboden hoeveelheid gedeeld door de procentuele verandering van de prijs.
- QA0 = aangeboden hoeveelheid bij de oude prijs, QA1 = aangeboden hoeveelheid bij de nieuwe prijs
- P0 = oude prijs, P1 = nieuwe prijs
- In je boek staat de A bovenaan de ε en hangt er nog een kleine p (van prijs) onderaan.
QA = 0,2P - 0,2
- P0 = € 10,00 per kg → QA0 = 1,8 ton = 1 800 kg
- P1 = € 12,00 per kg → QA1 = 2,2 ton = 2 200 kg
Ook hier bepaalt de prijselasticiteit de helling van de curve. Naar analogie met de vraagcurve is een prijselastische aanbodcurve vlakker en een prijsinelastische aanbodcurve steiler. Een perfect prijsinelastische aanbodcurve ligt verticaal, een perfect prijselastische aanbodcurve horizontaal.
- Gevraagde hoeveelheid (QV) in de teller.
- Negatief verband → uitkomst negatief → absolute waarde nemen.
- Kersen: |εV| = 2,22 → prijselastisch.
- Aangeboden hoeveelheid (QA) in de teller.
- Positief verband → uitkomst positief → geen absolute waarde nodig.
- Kersen: εA = 1,11 → licht prijselastisch.
3.4 Factoren die de prijselasticiteit van het aanbod bepalen
De prijselasticiteit van het aanbod wordt bepaald door drie factoren. Ze gaan allemaal over dezelfde vraag: hoe snel en hoe makkelijk kunnen producenten meer maken als de prijs stijgt?
Denk aan de kersenteler: een nieuwe kersenboom geeft pas na jaren fruit. Stijgt de prijs van kersen vandaag, dan kan hij niet morgen dubbel zoveel aanbieden. Een lang productieproces maakt het aanbod prijsinelastisch.
- beschikbaarheid van alternatieven
- verslavingseffect
- levensnoodzakelijkheid
- termijn
- aandeel aankoopprijs product in totale budget
- toetredingsdrempels voor producenten
- beschikbaarheid van productiefactoren
- duur van het productieproces
4 Welvaart en 4.1 Consumentensurplus
De welvaart wordt bepaald door de mate waarin een bevolking kan beschikken over goederen en diensten. Dankzij de grafiek met vraag en aanbod kun je die welvaart op een bepaalde markt berekenen.
- De vraagcurve is de weergave van de betalingsbereidheid van de consumenten.
- De aanbodcurve is de weergave van de productiebereidheid van de producenten.
De welvaart van beide partijen bereken je met het consumentensurplus en het producentensurplus.
Consumentensurplus
Het consumentensurplus is het voordeel dat consumenten behalen als hun bereidheid tot consumeren (de vraagcurve) groter is dan de marktprijs die ze ervoor moeten betalen (de evenwichtsprijs PE).
Stel: je wilt tot € 60 geven voor een concertticket, maar het kost maar € 45. Die € 15 die je niet hoeft te betalen, is jouw stukje consumentensurplus.
Grafisch is het de driehoek onder de vraagcurve en boven de evenwichtsprijs. De oppervlakte van die driehoek geeft de gecreëerde welvaart voor de consumenten weer.
Tot een hoeveelheid van 1,8 ton zijn consumenten bereid meer te betalen dan de marktprijs van € 10,00. Voor een hoeveelheid van 1 ton zijn ze bijvoorbeeld bereid € 12,00 te betalen, maar de marktprijs is slechts € 10,00. Grotere hoeveelheden dan 1,8 ton worden niet gekocht, omdat de vraagcurve dan onder de marktprijs ligt.
consumentensurplus = (b × h) / 2
- b = basis = de evenwichtshoeveelheid QE (in kg)
- h = hoogte = de prijs waar de vraagcurve de prijsas snijdt min de evenwichtsprijs PE (in euro per kg)
PE = € 10,00 per kg en QE = 1,8 ton.
4.2 Producentensurplus
Het producentensurplus is het voordeel dat producenten behalen doordat de prijs die ze voor een product ontvangen (de evenwichtsprijs PE) hoger is dan de prijs waartegen ze dat product willen aanbieden (de aanbodcurve).
Grafisch is het de driehoek boven de aanbodcurve en onder de evenwichtsprijs. De oppervlakte van die driehoek geeft de gecreëerde welvaart voor de producenten weer.
Tot een hoeveelheid van 1,8 ton zijn producenten bereid om aan te bieden voor een prijs die lager is dan de marktprijs van € 10,00. Ze zijn bijvoorbeeld bereid om een hoeveelheid van 1 ton aan te bieden aan € 6,00, maar de marktprijs is een stuk hoger, namelijk € 10,00. Dat verschil is hun voordeel. Grotere hoeveelheden dan 1,8 ton worden niet geproduceerd en verkocht, omdat de aanbodcurve dan boven de marktprijs ligt.
producentensurplus = (b × h) / 2
- b = basis = de evenwichtshoeveelheid QE (in kg)
- h = hoogte = de evenwichtsprijs PE min de prijs waar de aanbodcurve de prijsas snijdt (in euro per kg)
Waar snijdt de aanbodcurve de prijsas? Daar is QA = 0:
0 = 0,2P - 0,2 → P = € 1,00
- Voordeel van de consumenten: ze waren bereid meer te betalen dan de marktprijs.
- Driehoek onder de vraagcurve en boven de evenwichtsprijs.
- Kersenmarkt: € 4 050,00.
- Voordeel van de producenten: ze waren bereid een lagere prijs te vragen dan de marktprijs.
- Driehoek boven de aanbodcurve en onder de evenwichtsprijs.
- Kersenmarkt: € 8 100,00.
4.3 Welvaartoptimalisatie
De welvaart die op een markt gerealiseerd wordt, meet je door de optelsom van het consumenten- en het producentensurplus. Die welvaart is maximaal bij het marktevenwicht.
totale welvaart = consumentensurplus + producentensurplus
Welvaartsverlies
Als er minder dan het marktevenwicht wordt aangeboden en verhandeld, wordt niet de volledige potentiële welvaart bereikt en treedt er welvaartsverlies op.
In het boek: stel (hypothetisch) dat er slechts 1 ton kersen geproduceerd en verkocht wordt aan de marktprijs van € 10,00. Dan verkleinen zowel het consumenten- als het producentensurplus en gaat er potentiële welvaart verloren.
oppervlakte = ((B + b) × h) / 2
- B = grote basis: de lange verticale zijde van het trapezium, op de prijsas (in euro per kg)
- b = kleine basis: de korte verticale zijde, bij de verhandelde hoeveelheid (in euro per kg)
- h = hoogte: de verhandelde hoeveelheid (in kg)
De potentiële welvaart bij marktevenwicht is € 12 150,00. Door maar 1 ton te verhandelen wordt er slechts € 3 250,00 + € 6 500,00 = € 9 750,00 welvaart gecreëerd en gaat er € 2 400,00 aan welvaart verloren. Dat is het welvaartsverlies.
Controle: € 12 150,00 - € 9 750,00 = € 2 400,00.
Pareto-efficiëntie
De situatie met 1 ton is niet Pareto-optimaal: voor zowel consumenten als producenten kan de welvaart nog toenemen zonder dat een van beide partijen moet inleveren.
Het begrip komt van de econoom Vilfredo Pareto. Pareto-efficiëntie betekent: een samenleving geniet maximale welvaart als niemands situatie verbeterd kan worden zonder die van een ander slechter te maken. Een markt met volkomen concurrentie zou automatisch tot zo een Pareto-optimum leiden. Volgens Pareto moet de overheid daar dus niet in tussenkomen.
14Synthese: het hele hoofdstuk in één beeld
De synthese van het boek draait rond één vraag: hoe komen prijzen tot stand bij volkomen concurrentie? Hier zie je het hele antwoord in één beeld.
- Prijsvorming bij volkomen concurrentieHoe komen prijzen tot stand?
- Kenmerken
- Atomische marktveel vragers en aanbieders
- Transparante marktiedereen beschikt over alle informatie
- Open marktiedereen kan kopen of verkopen
- Homogene productenalle producten zijn aan elkaar gelijk
- Marktevenwicht
- Snijpunt V en Abij PE: QV = QA = QE
- AanbodoverschotP1 > PE → QA1 > QV1 → P daalt tot PE
- VraagoverschotP2 < PE → QV2 > QA2 → P stijgt tot PE
- Marktmechanismeherstelt het evenwicht door een automatische aanpassing van de prijs
- Verschuivingen
- OP de curvede prijs van het product zelf wijzigt
- VAN de vraagcurveinkomen, voorkeur, aantal vragers, prijs substitutiegoed, prijs complementair goed
- VAN de aanbodcurveproductiekosten, aantal aanbieders, technologische innovatie, oogst
- Nieuw marktevenwichtnaar rechts = toename, naar links = afname
- Prijselasticiteit
- Vraag: |εV|met absolute waarde
- Aanbod: εAzonder absolute waarde
- Groter dan 1: prijselastischsterke reactie, vlakke curve
- Tussen 0 en 1: prijsinelastischzwakke reactie, steile curve
- Factoren vraagalternatieven, verslaving, levensnoodzakelijkheid, termijn, aandeel in budget
- Factoren aanbodtoetredingsdrempels, productiefactoren, duur productieproces
- Welvaart
- Consumentensurplusbereid meer te betalen dan de marktprijs
- Producentensurplusbereid een lagere prijs te vragen dan de marktprijs
- Totale welvaartCS + PS, maximaal in het marktevenwicht
- Welvaartsverliesals Q < QE wordt de potentiële welvaart niet bereikt
- Pareto-efficiëntieniemand kan erop vooruit zonder dat een ander erop achteruitgaat
Nog niet klaar? Je kan altijd terugkomen.