Monopolie

Een monopolie is een marktvorm met slechts één aanbieder. Die ene aanbieder noem je de monopolist. Denk aan de trein: wil je met de trein naar zee, dan kun je maar bij één bedrijf een ticket kopen.

• Geen atomische markt: er is maar één aanbieder, die een grote macht kan uitoefenen op de markt.
• Homogeen of heterogeen product: er zijn geen concurrenten, dus geen substituten, en dan is het product homogeen. Voorbeeld: voor leidingwater is er per gemeente maar één aanbieder en binnen die gemeente zijn er geen productverschillen. Andere monopolisten bieden productvarianten aan, waardoor het product meer heterogeen is. Voorbeeld: een ritje met de trein kan in eerste of in tweede klasse. Er is dan zowel een kwaliteits- als een prijsverschil.
• Beperkt transparante markt: omdat er maar één aanbieder is, oogt de markt overzichtelijk. Toch laat de producent niet in zijn kaarten kijken. Hij doet er alles aan om zijn monopoliepositie te behouden. Daarom is hij voorzichtig met informatie over prijsbepaling, productieproces, onderzoek en ontwikkeling en gebruikte technologieën.
• Gesloten markt: voor nieuwe producenten is het bijna onmogelijk om tot deze markt toe te treden. Consumenten kiezen wel zelf of ze de producten van de monopolist kopen of niet.

Monopolies komen weinig voor. In de realiteit krijgen de meeste aanbieders af te rekenen met concurrenten. Bovendien ondermijnt de aanwezigheid van substitutiegoederen de macht van de monopolist. Vindt iemand de trein te duur, dan neemt hij misschien de bus of de auto.

Er zijn vier redenen waarom een monopolie bestaat. In de meeste gevallen ontstaan er toetredingsbarrières: hindernissen waardoor nieuwe aanbieders de markt niet op raken.

• Soms gaat het om een combinatie van redenen.
• Vaak zijn de redenen maar tijdelijk aanwezig. Dan verdwijnt het monopolie op termijn.

Goed nieuws: aan de kostenkant is er niets nieuws. Het verloop van de kosten van de monopolist is analoog aan dat bij een aanbieder op een markt met volkomen concurrentie (hoofdstuk 2). De MK-curve snijdt de GK-curve in haar minimum.

Het voorbeeld in dit hoofdstuk is SoloRail. SoloRail heeft het alleenrecht om personen te vervoeren met de trein. De tabel toont de totale kosten (TK), de gemiddelde kosten (GK) en de marginale kosten (MK).

• De GK dalen tot 3 450 tickets en beginnen daarna weer te stijgen.
• De MK dalen tot 2 000 tickets en beginnen daarna weer te stijgen.
• De MK-curve snijdt de GK-curve in het minimum, bij 3 450 tickets.

Hier zit het grote verschil met volkomen concurrentie. Omdat de monopolist de enige aanbieder is op de markt, kan hij de prijs van zijn product zelf bepalen. Hij is een prijszetter. Hij moet wel rekening houden met de prijselasticiteit van de vraag en met de mogelijkheid dat de consument voor een soortgelijk product kiest.

SoloRail kan als enige aanbieder van treinreizen min of meer vrij de prijs van een ticket bepalen. Een marktonderzoek toont hoeveel mensen vandaag een retourticket willen kopen voor een reis van de hoofdstad naar de kust. Bij een prijs van € 32,00 is er niemand bereid om een ticket te kopen. Om 1 000 extra klanten te overtuigen, moet SoloRail zijn prijs met € 4,00 laten dalen. De grafische voorstelling van het verband tussen de prijs en het aantal verkochte tickets (de afzet) is de prijsafzetcurve.

• Omdat SoloRail de enige producent is, valt zijn prijsafzetcurve samen met de vraagcurve op de markt. En omdat de prijs gelijk is aan de gemiddelde opbrengst, valt ze ook samen met de GO-curve.
• De MO-curve loopt ook dalend: om extra klanten aan te trekken, moet het bedrijf de prijs laten dalen. Met een wiskundige afgeleide kan aangetoond worden dat de MO-curve dubbel zo snel daalt als de prijsafzet- of GO-curve.
• Vanaf 4 000 tickets laat een extra eenheid de totale opbrengsten afnemen. De marginale opbrengsten worden dan negatief.
• Is de prijsafzetcurve een rechte? Dan ligt het snijpunt van de MO-curve met de horizontale as (4 000 tickets) precies bij de helft van het snijpunt van de prijsafzetcurve met de horizontale as (8 000 tickets).

Net zoals op een markt met volkomen concurrentie bepaalt het principe van winstmaximalisatie het gedrag van de monopolist. De optimale afzet, waarbij de winst maximaal is, wordt bereikt wanneer MO = MK.

Wat is hier nieuw tegenover hoofdstuk 2? Bij volkomen concurrentie was de prijs gegeven. De monopolist kiest zijn prijs zelf: eerst zoekt hij de optimale afzet, daarna leest hij op de prijsafzetcurve af welke prijs de consumenten voor die hoeveelheid willen betalen.

Je kunt de winst ook grafisch zien. De oppervlakte van de rechthoek P × Q stelt de TO voor. De oppervlakte van de rechthoek GK × Q geeft de TK weer. Het verschil tussen beide rechthoeken is de totale winst: het gekleurde vlak op de grafiek.

Het punt van Cournot is genoemd naar Antoine Augustin Cournot (1801 – 1877), een Franse wiskundige, econoom en filosoof. Hij paste als een van de eersten op een systematische manier wiskunde toe op economische verschijnselen, onder meer in zijn studie over het monopolie.

De monopolist heeft een voordeel omdat hij de enige aanbieder is. Hoe groot is dat voordeel? Dat toon je aan door te vergelijken met de overeenstemmende markt met volkomen concurrentie: er is extra winst voor de monopolist. Die extra winst heet de monopoliewinst.

Stel dat dezelfde grafiek een markt met volkomen concurrentie weergeeft. Dan is de aanbodcurve gelijk aan de MK-curve vanaf het snijpunt met de GVK-curve (hoofdstuk 2). De vraagcurve is gelijk aan de prijsafzetcurve. De evenwichtsprijs vind je in het snijpunt van de vraag- en aanbodcurve: V = A.

In hoofdstuk 1 zag je dat de welvaart op een markt de som is van het consumenten- en het producentensurplus, en dat die welvaart maximaal is bij het marktevenwicht. Wat verandert er bij een monopolie?

Hoe groter dit welvaartsverlies, hoe duidelijker het wordt dat een monopolie geen ideale marktvorm is.

De prijs is hoger dan bij volkomen concurrentie en er worden minder tickets verhandeld. Dat verschil toont aan dat er welvaartsverlies optreedt, ten voordele van de monopolist en ten koste van de consument. Je kunt het bij benadering berekenen als de oppervlakte van een driehoek.

In het boek staat hier nog een EXTRA-kader: met de voorschriften van de vraag- en de TK-curve kun je de prijsvorming op een monopoliemarkt ook wiskundig onderzoeken.

Tot nu toe ging je ervan uit dat de monopolist aan elke consument dezelfde prijs aanrekent. Dat is niet noodzakelijk zo. In werkelijkheid rekenen ondernemers soms aan verschillende consumentengroepen een verschillende prijs aan voor eenzelfde product, zonder dat de productiekosten en producten verschillen. Die prijsstrategie heet prijsdiscriminatie.

De consumentengroepen worden gevormd op basis van objectieve criteria, zoals tijdstip, leeftijd, geslacht of woonplaats. Denk aan een bioscoop met een jongerentarief, of een zwembad dat goedkoper is voor inwoners van de eigen gemeente.

• Voorwaarde 1: de ondernemer heeft marktmacht (is prijszetter), zoals bijvoorbeeld bij een monopolie.
• Voorwaarde 2: de ondernemer kan verhinderen dat goederen doorverkocht kunnen worden tussen consumenten.

SoloRail verkoopt 2 650 tickets tegen een prijs van € 21,00. De totale kosten bedragen € 34 450,00. SoloRail denkt zijn winst te kunnen vergroten door de markt op te splitsen in twee deelmarkten: jongeren en volwassenen. De prijs voor jongeren blijft ongewijzigd. Voor volwassenen verhoogt de prijs met € 4,00. De afzet (Q) en de TK zijn gelijk verdeeld over beide deelmarkten.

Besluit: door aan prijsdiscriminatie te doen, ziet de monopolist zijn winst toenemen van € 21 200,00 tot € 26 500,00.

Het boek heeft voor dit hoofdstuk geen synthesepagina. Deze mindmap volgt de opbouw van het hoofdstuk: van de kenmerken tot de prijsdiscriminatie.