Overheidsinterventies

Uit hoofdstuk 1 weet je: op een competitieve markt met vrije marktwerking ontstaat vanzelf een evenwicht. Dat vrije marktevenwicht is het welvaartsoptimum: het consumentensurplus en het producentensurplus zijn er maximaal. Het handboek noemt die situatie Pareto-optimaal.

Toch grijpt de overheid soms in. Dat doet ze als ze vindt dat de marktprijs of de verhandelde hoeveelheid niet wenselijk is voor de consument of voor de producent. Zo een ingreep heet een overheidsinterventie.

• Overheidsingrijpen gebeurt op verschillende niveaus. In België gelden:
• regionale maatregelen (bijvoorbeeld Vlaamse),
• nationale maatregelen,
• Europese maatregelen (bijvoorbeeld de vangstbeperkingen voor vis).

Een vrije markt kan een evenwichtsprijs opleveren die zo laag is dat het inkomen van de producenten in gevaar komt. Voor die producten kan de overheid een minimumprijs instellen: de laagst toegelaten prijs. Die ligt hoger dan de evenwichtsprijs (PMIN > PE). Zo kan een producent altijd aan een redelijke prijs verkopen en heeft hij een zekere inkomensgarantie. Minimumprijzen vind je vooral in de landbouwsector.

Een minimumprijs leidt dus tot een aanbodoverschot. De overheid kan die overschotten zelf opkopen aan de minimumprijs, maar dat is een dure zaak. Vaak is het ook onduidelijk wat de overheid met die overschotten kan doen.

De welvaart. Door de vrije marktwerking te verhinderen met een minimumprijs verhoogt het producentensurplus ten nadele van het consumentensurplus en ontstaat er welvaartsverlies. Vergelijk de twee grafieken.

Koopt de overheid de overschotten op, dan gaat er nog meer welvaart verloren. Omdat een minimumprijs verre van ideaal is, bestaan er alternatieve maatregelen om de marktprijs te verhogen tot het gewenste niveau (het handboek verwijst daarvoor naar infotekst 3).

Om de koopkracht van de consument te beschermen, moeten levensnoodzakelijke goederen een aanvaardbare prijs hebben. Vindt de overheid dat bepaalde producten op de vrije markt te duur zijn, dan kan ze een maximumprijs invoeren: de hoogst toegelaten prijs. Die ligt lager dan de evenwichtsprijs (PMAX < PE). Er zijn maximumprijzen voor bijvoorbeeld medicijnen en aardolieproducten.

• Een maximumprijs leidt tot een vraagoverschot. Daarom moet de overheid bijkomende maatregelen nemen:
• een rantsoenering (de schaarse goederen worden verdeeld, iedereen krijgt maar een beperkte hoeveelheid),
• het toekennen van productiesubsidies,
• het stimuleren van de import.
• Naast de officiële markt kan er een illegale of zwarte markt ontstaan waar de maximumprijs niet wordt nageleefd.

De welvaart. Door het instellen van een maximumprijs verhoogt het consumentensurplus ten nadele van het producentensurplus en ontstaat er welvaartsverlies.

De vrije markt kan naast een ongewenst hoge of lage prijs ook een maatschappelijk ongewenste evenwichtshoeveelheid opleveren. De overheid kan overproductie tegengaan door de aangeboden hoeveelheid te beperken. Dat kan op twee manieren:

• met een hoeveelheidsbeperking, een productiequotum: de maximale productiehoeveelheid;
• door de import te beperken met een invoerquotum (ook invoercontingent genoemd).
• Voorbeeld: de Europese hoeveelheidsbeperkingen voor de visvangst.

Bij een productiequotum verloopt de aanbodcurve vanaf de productielimiet perfect inelastisch: ze loopt verticaal. Hoe hoog de prijs ook wordt, er mag niet meer aangeboden worden dan QMAX.

• Om te zorgen dat er niet meer geproduceerd wordt dan wettelijk toegelaten, levert de overheid vergunningen af aan ondernemingen.
• Wie geen vergunning heeft, mag het product niet op de markt brengen.
• Wie meer produceert dan toegelaten, betaalt een boete of een bijkomende belasting.
• Het controleren van de productiehoeveelheden is een dure taak voor de overheid. Eventuele sancties zorgen wel voor overheidsinkomsten.
• Vaak zijn de vergunningen verhandelbaar, zoals de CO2-emissierechten: wie zijn quotum niet haalt, kan het resterende deel verkopen aan een producent die meer wil produceren dan zijn quotum.
• In extreme gevallen wordt het quotum herleid tot nul: een productieverbod of prohibitie. Het gaat dan om goederen waarvan de handel verboden is, zoals harddrugs.

De welvaart. Ook door deze maatregel ontstaat welvaartsverlies. De productiebeperking verhoogt de prijs kunstmatig: het producentensurplus neemt toe, het consumentensurplus neemt af.

Wil de overheid de consumptie of productie van een schadelijk of ongezond product afremmen, dan heft ze een belasting op dat product: een kostprijsverhogende heffing. Bij een accijnsbelasting is dat een vast bedrag (de accijns) boven op de kostprijs van het product.

• De overheid heft bijvoorbeeld accijnzen op:
• brandstoffen zoals benzine en diesel;
• alcohol en alcoholhoudende dranken;
• tabaksproducten.

Het opleggen van een accijnsbelasting doet de aanbodcurve evenwijdig naar links verschuiven. De verticale afstand tussen de oorspronkelijke en de nieuwe aanbodcurve is gelijk aan de grootte van de accijnsbelasting. Logisch: de producent wil voor elk pakje evenveel overhouden als vroeger, dus hij vraagt telkens de accijns erbovenop.

Zo bereikt de overheid een tweeledig doel: ze stuurt de markt bij (de evenwichtsprijs neemt toe en er worden minder producten verhandeld) en ze genereert extra overheidsinkomsten.

De welvaart. Door het invoeren van een belasting treedt welvaartsverlies op. Zowel het consumenten- als het producentensurplus nemen af. Een deel van het verlies wordt gecompenseerd doordat de overheid extra inkomsten ontvangt die ze opnieuw kan gebruiken om welvaart te creëren. Een deel van de oorspronkelijke welvaart gaat wel onherroepelijk verloren.

Naast een accijnsbelasting kan de overheid kiezen voor een waardebelasting: een percentage boven op de kostprijs. De belasting evolueert zo mee met de waarde of de prijs van het product. De belasting over de toegevoegde waarde (btw) is een voorbeeld van een waardebelasting, met tarieven tussen 0 en 21 %.

Het handboek neemt opnieuw de markt van sigaretten. De overheid heft nu een waardebelasting (btw) van 21 % op de prijs van een pakje. De aanbodcurve roteert naar links: het belastingbedrag neemt toe als de prijs van een pakje toeneemt.

De welvaart. Ook bij een waardebelasting treedt welvaartsverlies op. Net als bij de accijns dalen het consumenten- en het producentensurplus en krijgt de overheid inkomsten. De beginsituatie is dezelfde als bij de accijns: consumentensurplus € 98 000 000,00, producentensurplus € 49 000 000,00, totale welvaart € 147 000 000,00.

Als dat maatschappelijk wenselijk is, kan de overheid de consumptie of productie van een product stimuleren door een kostprijsverlagende subsidie toe te kennen. Producenten kunnen hun product zo aan een lagere prijs aanbieden. De overheid kent subsidies toe voor bijvoorbeeld milieuvriendelijke investeringen, cultuurprojecten of bepaalde opleidingen.

Door het toekennen van een subsidie aan de producent verschuift de aanbodcurve evenwijdig naar rechts. De verticale afstand tussen de oorspronkelijke en de nieuwe aanbodcurve is gelijk aan de grootte van de subsidie. Een subsidie is dus het spiegelbeeld van een accijns.

Door te subsidiëren corrigeert de overheid het marktevenwicht in de gewenste richting: de evenwichtsprijs neemt af en er worden meer producten verhandeld. Omdat een subsidie een extra uitgavenpost is, overweegt de overheid altijd zorgvuldig voor welke producten ze subsidies toekent.

De welvaart. Bij een subsidie nemen zowel het consumenten- als het producentensurplus toe. Toch is er welvaartsverlies, want de overheid moet er meer voor betalen dan die surplussen samen stijgen.

Samengevat: een subsidie zorgt voor een toename van het consumenten- en producentensurplus. Die toename wordt echter tenietgedaan doordat een subsidie extra overheidsuitgaven vergt. De totale welvaart neemt af en er treedt welvaartsverlies op.

Welke interventie de overheid kiest, hangt af van wat ze niet aanvaardbaar vindt.

• De evenwichtsprijs is niet aanvaardbaar → minimumprijs (PMIN > PE) of maximumprijs (PMAX < PE).
• De evenwichtshoeveelheid is niet aanvaardbaar → productiequotum (QMAX < QE).
• De overheid wil het marktevenwicht bijsturen, maar zonder tekorten of overschotten → belastingen (bij schadelijke productie of consumptie) of subsidies (bij wenselijke productie of consumptie).

De Synthese van het handboek stelt één vraag: hoe treedt de overheid corrigerend op? Het antwoord hangt af van wat ze niet aanvaardbaar vindt.