Oligopolie

Een oligopolie is een marktvorm waarbij slechts enkele aanbieders tegenover vele vragers staan. Denk aan gameconsoles: bijna alles komt van Sony (PlayStation), Microsoft (Xbox) en Nintendo (Switch), terwijl miljoenen gamers kopen.

• Geen atomische markt: er zijn enkele dominante aanbieders die de marktprijs individueel kunnen beïnvloeden. Omdat ze met zo weinig zijn, kan dat leiden tot sterke concurrentie, maar ook tot samenwerking. Allebei beïnvloeden ze de marktprijs.
• Homogeen of heterogeen product: soms is het product homogeen (de elektriciteitsmarkt, de markt van brandstoffen), soms heterogeen (frisdranken, smartphones, gameconsoles, wasproducten ...).
• Geen transparante markt: door de sterke concurrentie schermen ondernemingen hun strategie en marktinfo goed af. Consumenten weten ook niet of de ondernemingen onderling afspraken hebben gemaakt.
• Gesloten markt: door de sterke concurrentie en de hoge toetredings- of ontwikkelingskosten is het voor nieuwe aanbieders moeilijk om de markt te betreden. Voor consumenten is de markt wel toegankelijk.

De prijsvorming op een oligopoliemarkt wordt gekenmerkt door drie dingen: de sterke concurrentie, de mogelijkheid tot samenwerking en het maken van onderlinge afspraken (kartelvorming).

De oligopolist zit met zijn prijs tussen een prijsnemer (volkomen concurrentie) en een prijszetter (monopolie). Hoeveel vrijheid hij heeft, hangt af van twee dingen:

• Het aantal aanbieders: een duopolie (slechts twee aanbieders) is een andere situatie dan een markt met meerdere aanbieders.
• De aard van het product: wie een heterogeen product aanbiedt, heeft een grotere vrijheid om zelf een prijs te bepalen dan wie een homogeen product aanbiedt.

Een prijzenoorlog is nadelig voor alle ondernemingen. Daarom kiezen ze er vaak voor om hun prijzen niet aan te passen. Er ontstaat prijsstarheid op de markt. Die herken je aan een geknikte prijsafzetcurve: de oligopolist handhaaft zijn prijs op het knikpunt van die curve.

De markt van gameconsoles is een oligopoliemarkt. De prijs van een PlayStation wijzigt amper. Dat verklaar je met een geknikte prijsafzetcurve. Vertrekpunt: de huidige prijs is € 500,00 (P0) en Sony verkoopt 3 000 consoles (Q0).

Besluit: zakken levert minder op dan gehoopt, stijgen kost meer klanten dan gedacht. Er is voor Sony geen reden om de prijs aan te passen. Dat is prijsstarheid: Sony handhaaft de oorspronkelijke prijs, het knikpunt van de prijsafzetcurve.

Als niemand aan zijn prijs wil raken, moet je klanten op een andere manier lokken. Prijsstarheid zorgt ervoor dat ondernemingen elkaar beconcurreren op andere manieren dan de prijs. Dat is non-price competition. De marketingstrategie focust zich dan op de andere elementen van de marketing-mix:

• een sterk imago of een sterke merknaam uitbouwen
• kwaliteit
• productvarianten
• service
• verkoopacties ...

Voorbeeld: Sony en Nintendo vechten niet met prijskaartjes, maar met exclusieve games, een nieuw model of een stoere reclamecampagne.

In bepaalde oligopoliemarkten is er een marktleider. De kleinere ondernemingen stemmen dan hun prijs af op die speler: ze laten hun prijs mee evolueren met de prijs van de marktleider.

De geknikte prijsafzetcurve (prijsstarheid) zorgt ervoor dat de marginale opbrengstencurve (MO-curve) bij de optimale productiegrootte van de oligopolist verticaal loopt.

• Net zoals de prijsafzetcurve loopt de MO-curve tot aan het knikpunt meer prijselastisch, en nadien meer prijsinelastisch.
• Onder het knikpunt loopt ze voor een bepaald interval verticaal, door de prijsstarheid.
• Zolang de MK-curve de MO-curve in dat verticale deel snijdt, komt steeds dezelfde optimale afzet (QO) en dezelfde prijs (PO) tot stand.
• Pas wanneer het snijpunt van de MO- en de MK-curve buiten het verticale gedeelte valt, komt er een andere prijs tot stand.

Het welvaartsverlies is het verschil tussen de welvaart die gecreëerd wordt op de markt met volkomen concurrentie en op de markt als oligopolie. Je bepaalt het door te vergelijken met de overeenkomstige volkomen concurrentiële markt.

Omdat ze met zo weinig zijn, kunnen oligopolisten ook samenwerken en samen een kartel vormen. Een kartel is een illegale overeenkomst tussen ondernemingen die als doel heeft om de onderlinge concurrentie te verminderen of om de afzetmarkt onder elkaar te verdelen.

• Die afspraken gebeuren zelden schriftelijk. Het is een gentlemen’s agreement dat volledig gebaseerd is op onderling vertrouwen.
• In principe zijn kartels verboden. De overheid treedt ertegen op via een gepast mededingingsbeleid.

Door het beperkt aantal aanbieders heerst er op een oligopoliemarkt een bepaalde dynamiek. Die verklaar je met speltheorie. Elke onderneming is een speler die strategische beslissingen moet nemen: over de prijs, het toestaan van een korting, R&D naar een nieuw product, de verkoopvoorwaarden ...

Elke onderneming moet daarbij rekening houden met de mogelijke acties en reacties van de concurrenten. Het resultaat van een speler (omzet, winst, marktaandeel ...) hangt af van de strategie die de andere speler kiest. Geen enkele speler heeft dus controle over zijn eigen resultaat. Dat heet strategische interdependentie.

• Voor de eenvoud telt de markt maar twee spelers (duopolie): speler 1 en speler 2.
• Het resultaat voor beide spelers van elke mogelijke combinatie van strategieën staat in een resultatenmatrix.
• Speler 1 is de rijspeler: hij staat links in de tabel. Speler 2 is de kolomspeler: hij staat bovenaan.
• In elke cel staat eerst het resultaat van speler 1 en daarna, na een puntkomma, het resultaat van speler 2.

Zo lees je een cel: kiest speler 1 voor strategie B en speler 2 voor strategie A, dan staat voor de puntkomma het resultaat van speler 1 (score S1B) en na de puntkomma het resultaat van speler 2 (score S2A).

Een spel los je rationeel op: iedere speler kiest de beste reactie op de strategie van de tegenspeler.

• Soms is er geen situatie waarin beide spelers hun dominante strategie kunnen volgen. Dan los je het spel op door het Nash-evenwicht te bepalen.
• Het is mogelijk dat er meerdere Nash-evenwichten zijn.

Voorbeeld uit het boek. Nintendo en Sony beconcurreren elkaar toch via de prijs van hun consoles: als een van beide zijn prijs laat dalen, snoept hij marktaandeel weg van de andere. De resultatenmatrix toont de omzet in miljoen euro (eerst Nintendo, dan Sony).

Die situatie is stabiel. Verhoogt Nintendo zijn prijs weer, dan daalt zijn omzet naar € 100 miljoen. Verhoogt Sony zijn prijs weer, dan daalt zijn omzet naar € 250 miljoen. Voor geen enkele onderneming is het voordelig om van het Nash-evenwicht af te wijken, als de andere dat ook niet doet.

Het Nash-evenwicht is genoemd naar John Forbes Nash Jr. (1928–2015), een Amerikaanse wiskundige die in 1994 samen met twee collega’s de Nobelprijs voor Economie kreeg voor zijn werk rond speltheorie.

Het Nash-evenwicht is de uitkomst waar beide spelers samen op uitkomen als ze elk hun beste reactie kiezen. Toch is die combinatie niet Pareto-optimaal: beide spelers kunnen hun resultaat nog vergroten, zonder dat de andere speler aan resultaat moet inboeten.

Besluit: speltheorie verklaart waarom kartels ontstaan (het Nash-evenwicht is niet Pareto-optimaal) en ook waarom ze niet stabiel zijn (elke deelnemer wint erbij als hij de afspraak breekt).

In de Synthese van het boek staat hetzelfde verhaal met kleine getallen (eerst onderneming 1, dan onderneming 2):

Voor elke onderneming is de lage prijs de dominante strategie (2 is meer dan 1, en 10 is meer dan 5). Pareto-optimum: beide spelers maken een kartelafspraak om de hoge prijs aan te houden (5 ; 5). Na een tijd wordt het kartel ontbonden en belanden ze in het Nash-evenwicht (2 ; 2), waar beide een best-response strategie volgen.

Zo vat de Synthese van het boek het oligopolie samen. Kun je bij elke tak uitleggen wat erbij hoort, dan ken je het hoofdstuk.